• महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संशोधन संस्था (मेरी), नाशिक येथे कार्यरत असून ती केवळ धरणांचीच नव्हे तर राज्यातील विविध बांधकामांची मेंदू म्हणून ओळखली जाते. मेरीचे कार्य अत्यंत शिस्तबद्ध आहे. संशोधन, अध्ययन आणि प्रशिक्षण या त्रिसूत्रीवर मेरीने आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे।
• राज्यात उभारण्यात आलेल्या धरणांचे सर्व श्रेय महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संशोधन संस्था (मेरी) ला जाते. संपूर्ण राज्यात या संस्थेची एक वेगळी ओळख आहे. मात्र, मेरी फक्त एवढेच कार्य करते का? मेरीचे कार्य जाणून घेतल्यावर राज्याच्या विकासातील तिचे योगदान समजते आणि तिच्याविषयी आदरही निर्माण होतो. प्रशासकीय संस्था किती व्यापक आणि प्रभावी कार्य करू शकते, याचे उत्कृष्ट उदाहरण मेरी देत आहे. राज्यात रस्ते, धरणे आणि इतर बांधकामे उभारायची असल्याने १९५० च्या दशकात या कामांसाठी संशोधन आणि अभ्यास आवश्यक असल्याचे ठरविण्यात आले. यावर सखोल चर्चा झाली आणि संस्थेची रचना कशी असावी यावर विचारमंथन झाले. अखेरीस १९५९ साली मुंबई येथे मेरीची स्थापना करण्यात आली।
• संस्थेने मृद्रचना, बांधकाम माहिती, साहित्य अभ्यास, तपासणी, महामार्ग, किनारे, रिमोट सेन्सिंग, जलस्रोत, जलाशयातील गाळ, खडकांची स्थिती अशा विविध विषयांवर काम करावे असे ठरविण्यात आले. मात्र, कामाच्या व्यापकतेचा विचार करता संस्थेला योग्य वातावरणाची गरज भासली आणि म्हणूनच १९७६ साली मेरीचे नाशिक येथे स्थलांतर करण्यात आले. विशाल आणि निसर्गरम्य परिसरात उभारलेली ही संस्था आज अधिक विकसित झाली आहे।
• मेरीचे प्रमुख संचालक जनरल (Director General) आहेत. संस्थेमध्ये एकूण ७ विभाग कार्यरत आहेत. यामध्ये सेंट्रल डिझाईन ऑर्गनायझेशन (सीडीओ), महाराष्ट्र अभियांत्रिकी प्रशिक्षण अकादमी (मेटा), नियोजन व जलविज्ञान विभाग, महाराष्ट्र अभियांत्रिकी संशोधन संस्था, धरण सुरक्षा संघटना, गुणवत्ता नियंत्रण मंडळे आणि राज्यस्तरीय तांत्रिक सल्लागार समिती (एसएलटीएसी) यांचा समावेश आहे।
• मेरीच्या परिसरात भूकंप मापन केंद्र उभारण्यात आले आहे. या केंद्रामध्ये भारतासह अफगाणिस्तानातील भूकंपांची नोंद करण्यात आली आहे. भूकंपाचे केंद्रस्थान व तीव्रता याबाबत शासनाला माहिती देण्याचे कार्य हे केंद्र करते. राज्यातील भूकंपांवर त्रैमासिक वृत्तपत्रही प्रकाशित केले जाते. तसेच भूकंप व कंपनांचा संरचनांवर होणारा परिणाम याचाही अभ्यास येथे केला जातो।
• मेरीमध्ये रिमोट सेन्सिंग तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने पिक क्षेत्र मापन, धरणातील गाळ सर्वेक्षण, भूकंपीय लहरींची माहिती संकलन व विश्लेषण, धरण बंधाऱ्यांचे मॉडेलिंग व तपासणी, कालव्यांची तपासणी, धरणांवर विविध उपकरणे बसविणे, रस्त्यांची तपासणी, सिमेंट, वाळू, खडी, लोखंड यांसारख्या बांधकाम साहित्यांची चाचणी, प्लेट लोड टेस्ट, काँक्रीट मिक्स डिझाईन तसेच जलाशयांवरील पूल नियोजन अशी विविध कामे केली जातात।
• सेंट्रल डिझाईन ऑर्गनायझेशनमध्ये ४ अधीक्षक अभियंत्यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे २० अभियंते कार्यरत आहेत. येथे दगडी धरणे, मातीची धरणे, बंधारे, वीजगृहे, सिंचन प्रकल्प यांची संकल्पना तयार केली जाते. मोठे, मध्यम आणि लघु सिंचन प्रकल्प, बंधारे, धरणे, कालवे, स्लुईस गेट्स, पूर नियंत्रण आणि भूवैज्ञानिक संशोधन यांसारखी कामे या विभागात केली जातात।
• राज्य शासनाच्या विविध विभागांमध्ये कार्यरत होणाऱ्या अभियंत्यांना प्रशिक्षण देण्यासाठी १९६४ साली मेरीमध्ये स्टाफ कॉलेज स्थापन करण्यात आले. नंतर त्याचे नाव ‘मेटा’ असे ठेवण्यात आले. एमपीएससीद्वारे निवड झालेल्या अभियंत्यांना येथे प्रशिक्षण दिले जाते. मेटाचे पुणे, औरंगाबाद व नागपूर येथे विभागीय कार्यालये आहेत. विविध विभागांच्या अभियंत्यांच्या परीक्षा देखील येथे घेतल्या जातात।
• १९८० साली राज्यातील धरणांच्या सुरक्षेसाठी स्वतंत्र विभाग स्थापन करण्यात आला. या विभागाचे मुख्य कार्य म्हणजे धरणांची तपासणी करून संभाव्य समस्या ओळखणे व त्यावर उपाययोजना सुचविणे. राज्यातील सर्व धरणांची पावसाळ्यापूर्वी व पावसाळ्यानंतर तपासणी करून त्याचा अहवाल शासनाला सादर केला जातो।
• देशात जागतिक बँकेच्या सहकार्याने राष्ट्रीय जलविज्ञान प्रकल्प सुरू करण्यात आला. त्याअंतर्गत १९९५ साली मेरीमध्ये नियोजन व जलविज्ञान विभाग स्थापन करण्यात आला. या विभागाची २ मंडळ कार्यालये व ८ विभागीय कार्यालये आहेत. हा विभाग जलसंबंधित माहिती संकलित करून त्याचे विश्लेषण करतो. हवामान उपकरणांची उभारणी व देखभाल दुरुस्ती विभागाद्वारे केली जाते. जलगुणवत्तेसाठी ३७ वेगवेगळे निकष निश्चित करण्यात आले असून या विभागात एकूण १२ प्रयोगशाळा आहेत।
• राज्यस्तरीय तांत्रिक सल्लागार समिती ही नदी खोरेनिहाय माहिती संकलन, माहिती विश्लेषण, जल नियोजन, पाणी उपलब्धता अभ्यास तसेच २५ कोटींपेक्षा जास्त खर्चाच्या प्रकल्पांना प्रशासकीय मान्यता देण्याचे कार्य करते।
• गुणवत्ता नियंत्रण विभाग हा एक स्वतंत्र व मोठा विभाग आहे. याची ११ विभागीय कार्यालये असून पुणे, औरंगाबाद व नागपूर येथे वर्तुळ कार्यालये आहेत. बांधकामाची गुणवत्ता तपासणे, साहित्यांची चाचणी करणे, प्रकल्प स्थळी माती व काँक्रीट तपासणी करणे ही या विभागाची प्रमुख कामे आहेत।
• राज्यातील सर्व बांधलेली किंवा प्रस्तावित धरणे मेरीनेच डिझाईन केली आहेत. तसेच त्यांची सुरक्षितता देखील मेरीकडूनच पाहिली जाते. बंधारे व कालव्यांचे डिझाईन देखील संस्था करते. सिंचन क्षेत्राच्या विकासात मेरीचा मोठा वाटा आहे. जलसंपन्न प्रदेश घडविण्यासाठी आवश्यक असलेल्या जलसंधारण कामांचे नियोजन करण्यामध्येही मेरीची भूमिका महत्त्वाची आहे।
• अर्ध-शासकीय व खाजगी संस्थांकडून येणाऱ्या कामांवरही मेरीमध्ये अनुप्रयुक्त संशोधन व चाचण्या केल्या जातात. त्यामुळे राज्य आणि देशाच्या विकासावर मेरीच्या कार्याचा मोठा प्रभाव पडतो. संशोधन आणि अभ्यासाच्या माध्यमातून मेरी नवकल्पनात्मक प्रकल्पांची पायाभरणी करत आहे।
• भविष्यात विविध विद्यापीठे व शैक्षणिक संस्थांच्या सहकार्याने पीएच.डी. व संशोधनाधारित अभ्यासक्रम सुरू करण्याची गरज आहे. यामुळे तरुणांना संशोधनाकडे आकर्षित करता येईल आणि नव्या पिढीला अधिक संधी उपलब्ध होतील।
• याशिवाय, हे संशोधन राज्याच्या सर्वांगीण विकासासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देऊ शकते।

शेवटचे सुधारित केले: ०६ मे २०२६