सामान्य माहिती

• MERI मधील पूर्वीचा पर्यावरण संशोधन विभाग (Environmental Research Division) याचे २००५ पासून नाव बदलून रिमोट सेन्सिंग व भू-माहितीशास्त्र विभाग असे करण्यात आले.
• २००५ पूर्वी, १९९२ पासून काही अभियंत्यांचा गट रिमोट सेन्सिंग तंत्रज्ञानावर काम करत होता. हा गट नव्याने स्थापन झालेल्या विभागात समाविष्ट करण्यात आला.
• दिनांक १ एप्रिल २०१५ पासून “रिमोट सेन्सिंग व भू-माहितीशास्त्र विभाग” आणि “जलाशय गाळ सर्वेक्षण विभाग” यांचे एकत्रीकरण करून संसाधन अभियांत्रिकी केंद्र (REC), नाशिक स्थापन करण्यात आले.

• संसाधन अभियांत्रिकी केंद्रामार्फत प्रामुख्याने पुढील आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो:

• रिमोट सेन्सिंग

• ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम (GPS)

• डिफरेंशियल ग्लोबल पोझिशनिंग सिस्टम (DGPS)

• भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS)

• या तंत्रज्ञानांचा वापर पुढील कामांसाठी केला जातो:

• जलसंपदा विभागांतर्गत जलाशय गाळ मोजणी

• CWC, TATA, MIDC, MAHAGENCO, BMC इत्यादी संस्थांची कामे

• जलाशय क्षमता मोजणी

• पीक नकाशांकन (ऊस, केळी, द्राक्षे)

• हंगामी पीक नकाशांकन

• जमीन वापर व भूआवरण नकाशांकन (LULC)

• जलक्षेत्र नकाशांकन

कार्ये

१. रिमोट सेन्सिंगद्वारे जलाशय गाळ मोजणी
२. ऊस पीक नकाशांकन
३. केळी पीक नकाशांकन
४. द्राक्ष पीक नकाशांकन
५. हरित क्षेत्र नकाशांकन
६. जमीन वापर व भूआवरण अभ्यास
७. जलक्षेत्र नकाशांकन
८. मोठ्या प्रकल्पांच्या कमांड क्षेत्रातील नागरीकरण अभ्यास
९. DGPS द्वारे जलाशय क्षमता मोजणी
१०. DGPS द्वारे कालवा व कमांड क्षेत्र सर्वेक्षण
११. DGPS द्वारे बेंचमार्क (TBM/PBM) पडताळणी
१२. जलसंपदा विभाग अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण
१३. भुवन वेब पोर्टलवर माहिती अद्ययावत करणे
१४. परिषदांमध्ये संशोधन सादरीकरण
१५. सल्लागार सेवा (Consultancy Works)
१६. पदवी / पदव्युत्तर / पीएचडी अभियांत्रिकी विद्यार्थ्यांसाठी ज्ञान हस्तांतरण कार्यक्रम

कार्यपद्धती

रिमोट सेन्सिंग वापरून जलाशयाची उपयुक्त क्षमता मोजण्यासाठी पुढील टप्पे वापरले जातात:

१. डिजिटल डेटाबेस तयार करणे
२. जलपृष्ठ क्षेत्र मोजणी
३. प्रत्यक्ष क्षेत्रीय माहिती संकलन व पडताळणी
४. जलाशय क्षमता गणना
५. मागील सर्वेक्षणाशी तुलना
६. गाळामुळे झालेल्या क्षमतेतील घट मोजणे

प्रशिक्षण

१. जलसंपदा व सार्वजनिक बांधकाम विभागातील अभियंत्यांना प्रारंभिक व सेवांतर्गत प्रशिक्षण दिले जाते.

२. प्रशिक्षणामध्ये पुढील बाबींचा समावेश असतो:

• रिमोट सेन्सिंगची ओळख

• जलाशय गाळ मोजणीत रिमोट सेन्सिंगचा वापर

• पीक नकाशांकन

• ISRO संकेतस्थळावर उपग्रह प्रतिमा पाहणे व डाउनलोड करणे

• GPS व संबंधित सॉफ्टवेअर

• DGPS व TBS सॉफ्टवेअर

• डेटा डिक्शनरी तयार करणे

• प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिक (Hands-on)

३. २०२०–२१ मध्ये तेलंगणा व गुजरात राज्यांच्या विनंतीवरून “रिमोट सेन्सिंग व DGPS तंत्रज्ञान” या विषयावर राष्ट्रीय स्तरावरील प्रशिक्षण आयोजित करण्याचे नियोजन केले.

वार्षिक संशोधन कार्यक्रम २०२१

गेल्या पाच वर्षांतील उद्दिष्ट पूर्तता (उत्पन्न व प्रकल्प)

विशेष कामे

१. भारतातील ४० जलाशयांच्या गाळ मोजणीचे सल्लागार काम (CWC, नवी दिल्ली) प्राप्त

• उत्पन्न: ₹ ४९.५ लाख (२०२०–२१)

२. केळी पीक नकाशांकन विषयावर संशोधन – आंतरराष्ट्रीय परिषदेत सर्वोत्तम पेपर

३. DGPS व GIS आधारित जलाशय क्षमता अभ्यास – सर्वोत्तम संशोधन पेपर

पूर्ण झालेले संशोधन पेपर

सुरू असलेले संशोधन

सल्लागार कामे (Tata Power)

शेवटचे सुधारित केले: १० जून २०२६